Ekomuzeum to rodzaj „muzeum bez murów”. Przyroda, kultura i historia są prezentowane wspólnie, w miejscu ich pierwotnego występowania. Zainteresowanie zwiedzających skierowane jest na wzajemne oddziaływanie pomiędzy przyrodą (miejscem) a ludźmi. Tak więc celem powoływania ekomuzeów jest ochrona budowli, zabytków i innych obiektów - zachowanie śladów przeszłości w krajobrazie w oryginalnym miejscu ich występowania.

Wytwory pracy ludzkiej czy zjawiska przyrodnicze powodowały stopniową akumulację znacznej liczbę różnorodnych przedmiotów, które się zachowały: narzędzia codziennego użytku zakopane razem ze zmarłym, ozdoby poświęcone bóstwom, architektura szlachecka czy wiejska, drewniany kołowrotek, listy miłosne, gatunki zwierząt czy roślin, krajobraz naturalny czy przeobrażony przez człowieka. Z dobrze opracowanym projektem, ekomuzeum daje ogromną szansę wszechstronnej prezentacji zróżnicowanych obiektów, miejsc, tradycji, historii czy legend, składających się na dziedzictwo ludzi i miejsca, pozwala na zaproponowanie nowych doświadczeń i kształtowanie układów w krajobrazie oraz wykorzystanie zaniedbanych tradycyjnych obiektów, nadając im nowe funkcje.

Jakie są lokalne korzyści z tworzenia i funkcjonowania ekomuzeum?
Trzeba sobie oczywiście odpowiedzieć na pytanie, czy wszędzie może powstać ekomuzeum – innymi słowy czy może ono stanowić modelowe rozwiązanie na każdym terenie? A jeśli nie, to co decyduje o predyspozycjach danego miejsca. Istnieje szereg elementów czynników, które mogą zadecydować o sukcesie tego rodzaju przedsięwzięcia: * zasoby przyrodnicze – wartościowe zespoły flory i fauny, rzadkie rośliny i zwierzęta, zjawiska geologiczne, hydrologiczne, ciekawa geomorfologia, warunki dla rozwoju turystyki;

• zasoby dziedzictwa kulturowego
• stanowiska archeologiczne, miejsca historyczne, zabytki, bogate tradycje, specyficzna gospodarka, przemysł, ciekawe zawody
• infrastruktura turystyczna – obecność miejsc noclegowych, najlepiej o zróżnicowanym standardzie, obiekty gastronomiczne, trasy i ścieżki turystyczne, usługi przewodnickie, i in.
• pomysł – z założenia ekomuzeum nie jest o wszystkim – koncentruje się na jednym charakterystycznym elemencie, który stanowi podstawowy temat ekspozycji, względnie zwierciadło czy tło dla przedstawienia bogactwa i różnorodności ciekawych obiektów i zjawisk i ich relacji do głównego tematu
• ludzie – świadomi lokalnych wartości, zainteresowani ich szeroką prezentacją, pełni entuzjazmu i pasji
• partnerska współpraca w ramach ekomuzeum – niezbędna do stworzenia sieci „eksponatów”, rozrzuconych po mniejszym lub większym terenie
• atrakcje – w postaci ciekawych imprez i prezentacji, w których odwiedzający będą mogli uczestniczyć czynnie, spróbować, doświadczyć.

Choć na pewno spotkamy też zwolenników teorii, że najważniejszy jest pomysł i ludzie, którzy będą potrafili go zrealizować, a całą resztę można tak opakować, że turyści i tak będą zachwyceni i szczęśliwi, że mogli odwiedzić niezwykłe, wyjątkowe miejsce i przeżyć przygodę życia.
Czy ekomuzea stanowią alternatywę rozwojową dla terenów wiejskich. Z całą pewnością nie należy się spodziewać, że tworzenie ekomuzeów rozwiąże wszystkie problemy ekonomiczne i społeczne. Jest jednak szereg ważnych korzyści płynących zarówno z procesu tworzenia ekomuzeum jak i jego funkcjonowania:

• dynamiczna inwentaryzacja lokalnych zasobów – ich waloryzacja pod kątem rozwoju turystyki
• wzbogacenie, dowartościowanie i podniesienie świadomości na temat wartości lokalnego dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego
• szansa na zachowanie i eksponowanie lokalnych tradycji, form gospodarowania, charakterystycznego rzemiosła czy sposobu życia poprzez prezentacje, warsztaty, pokazy dla turystów jako dodatkowe źródło zarobkowania
• lepsze poznanie i zrozumienie własnej historii i tradycji, a przez to bardziej świadome kształtowanie przyszłości
• kultywowanie lokalnych zwyczajów i przekazywanie ich następnym pokoleniom
• dla lokalnych producentów żywności i rzemieślników możliwość sprzedawania swoich towarów bezpośrednio odbiorcy – zwiedzanie warsztatów i gospodarstw rolnych i ogrodniczych może być połączone z ofertą handlową
• podniesienie atrakcyjności poszczególnych obiektów i przedsięwzięć turystycznych poprzez stworzenie i funkcjonowanie sieci, dysponującej dobrze rozwiniętym systemem informacji turystycznej, tworzenie wspólnego informatora, przewodnika, strony internetowej, oferty na targach, itp.
• kształtowanie zintegrowanej strategii rozwoju turystyki w oparciu o przyjętą tematykę (rozbudowywanie i modernizowanie pierwotnej oferty).

Choć wiele z wymienionych tu korzyści płynących z ekomuzeów, bezpośrednio nie gwarantuje szybkiego wzrostu gospodarczego, może jednak stanowić ważną i cenną alternatywę w rozwoju terenów wiejskich, zwłaszcza tak prężnie rozwijającej się gałęzi gospodarki, jaką stanowi turystyka. Warto również zwrócić uwagę na rosnące zagrożenie, w kontekście postępującej globalizacji i komercjalizacji, dla wrażliwego z natury dziedzictwa, na które składa się wspólne pochodzenie, doświadczenia wielu pokoleń, poczucie wspólnej historii i tradycji, decydujące o sile więzi społecznych i odporności na zmieniające się warunki.

Krajowy koordynator Ekomuzeów - Barbara Kazior Fundacja Partnerstwo dla Środowiska